Niedźwiedź jaskiniowy to bezpośredni przodek dobrze nam znanego niedźwiedzia brunatnego. Obok niedźwiedzia krótkopyskiego należy do gatunków wymarłych. Żył w okresie od trzystu do dwudziestu ośmiu tysięcy lat temu na terenie kontynentalnej Europy, w tym Polski. Ponieważ jego kości znajdowano głównie w jaskiniach, przypuszcza się, że zwierzę spędzało tam nie tylko sen zimowy, ale także czas odpoczynku czy snu nocnego. Prawdopodobnie niedźwiedź nie lubił otwartych przestrzeni i zamieszkiwał tereny leśne i przyleśne w niższych partiach gór, zwłaszcza w pobliżu jaskini wapiennych. Pojedynczy osobnik dożywał dwudziestu lat.

To, co jeszcze odróżnia niedźwiedzia jaskiniowego od brunatnego to wielkość, budowa ciała i sposób odżywiania. Zwierzę było aż o trzydzieści procent większe od mieszkańca Tatr. Miało około stu dwudziestu centymetrów długości, w kłębie mierzyło metr dwadzieścia. Waga samców dochodziła do ponad dziewięciuset kilogramów, samice były o wiele lżejsze. Co ciekawe, w okresach zlodowaceń niedźwiedzie były większe niż w okresach międzylodowcowych. Prawdopodobnie był to ich sposób na regulację utraty ciepła. Cechami charakterystycznymi zwierzęcia były także: duża, masywna głowa, wysoko sklepiona czaszka, stromo nachylone czoło, krótkie, ale masywne kończyny. Ponieważ niedźwiedź miał bardzo rozwinięte mięsnie barków, przednia część ciała była wyższa od tylnej.

W przeciwieństwie do współcześnie żyjących gatunków niedźwiedziowatych, niedźwiedź jaskiniowy odżywiał się tylko pokarmem roślinnym, o czym świadczy charakterystyczne dla roślinożerców uzębienie, w tym duże zęby trzonowe. Jeżeli już zdarzyło mu się jeść mięso, były to szczątki innych niedźwiedzi, które nie wybudziły się ze snu zimowego.

Wśród niedźwiedzi jaskiniowych panowała duża śmiertelność. Część z nich zdychało podczas snu zimowego, inne zapadały na liczne choroby. Młode atakowane były przez wilki i hieny jaskiniowe, dorosłe pogrążone w śnie zimowym stawały się ofiarami lwów jaskiniowych.

Większość teorii na temat przyczyn wyginięcia niedźwiedzia jaskiniowego zakłada, że na los zwierzęcia wpłynęło kilka czynników jednocześnie. Prawdopodobnie były to: ograniczony teren występowania, dieta składająca się z określonych roślin, coraz większa populacja ludzi, którzy zamieszkiwali jaskinie, zabierając niedźwiedziowi jedyne miejsce do snu zimowego, co skutkowało dużą zimową umieralnością zwierzęcia.